سۇحپات كيىمى
kazak
wind

قازاق ساحاراسى » تاريحىم -تاعدىرىم » ارتىق تۋعان ابىلاي...

ساحارانىڭ سارا جولى	سۇحباتقا ءان( كەسكىن،mp3 ) جولداۋ جونىندە	ءارىپ سايكەستىرگىش	جۋرنالعا تۋىندى جولدايمىن
بىيجيىڭ ۇلىتتارۋنيۆەرسيتەتى وقۋشى قابىلدايدى!	ءادىليا ەمتيحانىنا قاتىسۋشىلارعا ۇقتىرۋ	ءونىمدى جارناما ورنى

كورىپ وتىرعانىڭىز: ارتىق تۋعان ابىلاي... باسىپ شىعارامىن \| كومپيۋتەرگە ساقتايمىن \| جالعانىمدى كوشىرەمىن \| تاقىرىپتى ساقتايمىن \| الدىڭعىسى \| كەلەرگىسى

داۋرەن

قولتاڭبا:انا ءسۇتى بوي وسىرەدى ، انا ءتىلى وي وسىرەدى !

مەنىڭ ماتەريالىم

دارەجە:باسقارۋشى

جىنىسى: ەر

جاۋھارلارىم: 2

جولداما:115

ۇلەس : 10 رەت

قازىر: توردا جوقپىن

مەدالى:

مەدال تانىستىرماسى

مىسال تانىستىرۋ رەداكسيالاۋ جولداۋشىنىكىن كورۋ كوشىرۋ

ارتىق تۋعان ابىلاي...

باسقارۋ مالىمەتى:

تەمە داۋرەن جاعىنان جوعارىلاتىلعان(2010-07-28)


	ارتىق تۋعان ابىلاي... ... قازاقتىڭ ارداقتى ازاماتىن قارالاۋ كىمگە كەرەك؟ بۇكىل عۇمىرىن ەلىنىڭ ەركىندىگى جولىنا ارناعان، ۇلى جورىق جولىندا شاھيد بولعان اۋليە-حاندى، «ارتىق تۋعان ابىلايدى...» (ءتاتىقارا اقىن) الاش جۇرتى توبەسىنە تۇتىپ، قۇرمەتتەگەن. ارگى-بەرگى قازاق قوعامىندا ابىلايعا قارسى ايتىلعان، ونى بالاعاتتاعان ءسوز جوق. وعان سەبەپ تە جوق ەدى... تەك تىشقان جىلى اياقتالار ساتتە، جاڭا جىلدىڭ الدىندا «تاسجارعان» گازەتىندە جانە قازاق ءتىلدى باسقا دا بىرنەشە باسىلىمداردا ب.قويشىبايەۆ پەن س.وتەنيازوۆتىڭ «ناعىز ابىلايدى بىلەمىز بە؟» اتتى ابىلاي حاندى داتتاعان ماقالالارى جارىق كوردى. بۇلار قازاقتىڭ تۋىن تىكتەگەن، دۇنيەدەن وتكەن سوڭ، ازىرەتى سۇلتان قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ قاسىندا تىنىم تاپقان ۇلى حان جايىندا، بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋراسىندا قازاقشا ايتقاندا، «اۋزىنا نە كەلسە، سونى جازعان». ءبىز باسىندا ۇلت زيالىلارى تىك كوتەرىلىپ، «جازعىشتارعا» «بۇلارىڭ نە؟» دەيتىن شىعار دەپ كۇتتىك. تىرس ەتكەن جان بولمادى. تەك «تاسجارعان» گازەتىنە قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ وسى ورايداعى قىسقا عانا ماقالاسى شىقتى. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ۇرپاق اۋىسادى. كەيىن سوراقى ماقالانى وقىپ قالعان ءبىر قازاق بالاسى ەر ابىلاي تۋرالى مىنا ساندىراققا قارسى ۋاقىتىندا ءبىر دە ءبىر ءسوز ايتىلماعان با دەپ، كۇيزەلمەسىن دەگەن نيەتپەن وسى ماقالانى جازۋعا بەل بۋدىق. ايتپەسە حان ابىلاي ەشكىمنىڭ باعاسىنا ءزارۋ ەمەس قوي. سونىمەن ب.قويشىبايەۆ پەن س.وتەنيازوۆتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن تاريحي دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ كورىپ، وسىدان تۋىنداعان ويلاردى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنامىز. بىرىنشىدەن، ماقالا اۆتورلارىندا ناقتى عىلىمي-ادىستەمەلىك ۇستانىم جوق. «پاتشا وكىمەتى تۇسىندا ابىلايدى دارىپتەۋ تەك ليەۆشينگە ەمەس، ونىڭ شوبەرەسىنە دە - قازاقتىڭ اسقان عۇلاما ۇلى عالىمىنا دا (ءش.ۋاليحانوۆ - ا.ا.) تاپسىرىلعان ءتارىزدى» دەگەننەن كەيىن ولار وسى ەكەۋىنىڭ پاتشا وكىمەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن جازىلعان ەڭبەكتەرىنە سىن كوزبەن قاراپ، ولاردىڭ ابىلايعا بەرگەن باعالارىن قابىلداماۋ كەرەك ەدى. ءبىراق ولاي بولماي شىقتى، ماقالا اۆتورلارى شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ا.ليەۆشيننىڭ جازبالارىنا سىلتەمەلەر جاسايدى. قوس اۆتوردىڭ پاتشا ۇكىمەتى ءش.ۋاليحانوۆ پەن ليەۆشينگە ابىلايدى ماقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى دەگەن دولبارلارىنا قارسى نە ايتارىڭدى بىلمەيسىڭ. وسىنداي دا دارمەنسىز ءسوز بولادى ەكەن دەگەن ويعا عانا قالاسىڭ. پاتشا ۇكىمەتى نە ءۇشىن شوقان مەن ليەۆشينگە ابىلايدى ماقتاتادى؟ شوقان ابىلايدى ماقتاسا، ءوز اتاسى، ليەۆشين ماقتاسا، تاريحتى بىلگەندىگى... جالپى، اتالمىش ماقالادا وسىنداي باس-اياعى جوق، شالدىر-شاتپاق تۇستار جەتەرلىك. ب.قويشىبايەۆ پەن س.وتەنيازوۆ «І.ەسەنبەرلين قاتىگەز دە ادىلەتسىز حاننىڭ قازاقتى جەك كورەتىن وسىناۋ تاريحي سيپاتىن كورسەتتى» - دەپ جازسا، اكادەميك ر.سۇلەيمەنوۆ پەن ۆ.مويسەيەۆ زەرتتەۋ-ەڭبەكتەرىندە І.ەسەنبەرليننىڭ ابىلايدى اسىرا سىلتەپ، ماقتاعان (نابليۋداەتسيا «يدەاليزاتسيا وبرازا ابلايا، ليۋبوۆانيە ي بەزوگليادنوە ۆوسحيششەنيە ەگو دەياتەلنوستيۋ») [سۋلەيمەنوۆ ر.ب.، مويسەيەۆ ۆ.ا. ابىلاي حان: ۆنەشنيايا ي ۆنۋترەننيايا پوليتيكا. ا.، 2001، 4-ب.] دەيدى. ماقالا اۆتورلارى ءوز پىكىرلەرىنە تياناق ىزدەگەن كەزدە، وزدەرىنىڭ قولايىنا جاققان، كۇنى كەشە عانا جازىلعان كوركەم ادەبيەتتى دە العا تارتۋعا بارادى. بۇل ارادا ءبىر ماسەلەنى مىقتاپ ەسكەرۋ كەرەك، І.ەسەنبەرليننىڭ «جانتالاس» رومانى جازىلعان كەزدە، ابىلاي حاندى ماراپاتتاۋ بىلاي تۇرسىن، جالپى قازاقتىڭ تاريحى تۋراسىندا تۇبەگەيلى اڭگىمە قوزعاۋ قاتەرلى ءىس ەدى. ءبىراق سونىڭ وزىندە، І.ەسەنبەرلين ابىلايدىڭ الىپ تۇلعاسىن وقىرمان كوزىنە ەلەستەتۋگە بارىنشا تىرىسقانى بەلگىلى. ال ابىلايدىڭ جاۋىزدىعى (ماسەلەن، ءوزىنىڭ تاربيەشىسى وراز قۇلدى ءولتىرۋى، ت.س.س.) جايىنداعى ءەپيزودتار سوتسياليستىك رەاليزم شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتپەۋدى ويلاعان جازۋشىنىڭ دايەكتى قيالىنان تۋعان وقيعالار دەپ تانىلۋعا ءتيىس. دايەك دەمەكشى، وتەنيازوۆ پەن قويشىبايەۆ مىرزالار دا وزدەرىنىڭ قاي جانردا جازىپ وتىرعاندارىن ءجيى-جيى ۇمىتىپ قالا بەرەتىنى بايقالادى. قوس اۆتوردىڭ ماقالاسىندا ءجيى كەزدەسەتىن «ابىلاي مىنانى ويلادى... ابىلاي انانى ويلادى...» دەپ كەلەتىن دولبارلار كوركەم شىعارماعا كەلىسەر، ءبىراق ابىلاي تۋرالى قالىپتاسقان كوزقاراستى تۇتاستاي مانسۇقتاۋدى ماقسات ەتكەن اۆتورلاردىڭ ءوز تۇجىرىمدارى - «عىلىمي» ماقالاعا سالماق قوسپايتىن ارزان ءادىس ەكەندىگى انىق. قويشىبايەۆ پەن وتەنيازوۆتاردىڭ ادىسىنە سالساق، بۇكىل ادامزات تاريحىنىڭ «پالەن ءامىرشى ونى ويلاعان جوق، بىلاي ويلاعان. كەلىسپەيمىن، ونىڭ تۇپكى ويى مىناۋ بولاتىن...» دەگەن سياقتى قيسىنمەن جازىلعان سانسىز نۇسقاسىن جاساۋعا بولار ەدى. ابىلاي اتالارىنا دەگەن جەككورىنىشتەرى ابدەن قابىنعان قوس تاريحشى ەندى ءبىر تۇستا مۇلدە شىعانداپ، وزدەرىنىڭ سىرقات فانتازياسىن ءبىرجولاتا جۇگەن-قۇرىقسىز جىبەرەدى. بۇل كىسىلەردىڭ دولبارىنشا، بۇقار جىراۋدىڭ ابىلاي قازاسىنا قاتىستى تولعاعان ايگىلى «كۇپشەك ساندى كۇرەڭدى ءتابياعا جاراتقان» دەپ باستالاتىن جىرى دا بۇقاردىكى بولۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل جىردى ۋاليگە اتاسىن ماقتاپ، جاعىنۋ ءۇشىن كەيىنگى اقىنداردىڭ ءبىرى شىعارعان بولۋى كەرەك» - دەيدى ءبىزدىڭ ساۋەگەيلەر. ياپىراي، بۇعان نە ءۋاج ايتۋعا بولادى؟! بۇل جوسىنعا سالساق، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا كوشكەن بۇكىل قازاق ءپوەزياسىن، تۇلعا جانە تۇعىر، بۇكىل كوشپەندىلەر مادەنيەتىن كۇماندى ساناساق كەرەك-تى. قويشىبايەۆ پەن وتەنيازوۆتىڭ «تاسىلىنە» سۇيەنسەك، ىشىندە شالكيىز، اقتامبەردى، ماحامبەت بار، باسقا اتالارىڭىز بىلاي تۇرسىن، ءوز قولىمەن جازىلعان ءبىر جول ولەڭى ساقتالماعان اباي اتامىزدىڭ وزىنە كۇدىكپەن قاراۋىمىز كەرەك ەكەن عوي! قوس اۆتوردىڭ وسى تاقىلەتتەس جالالى تۇجىرىمىن وقىعان سايىن، وسىنشاما ولەرمەندىكتىڭ تۇپكى سەبەبى نە ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ... ب.قويشىبايەۆ پەن س.وتەنيازوۆ 1771 جىلى قالماقتاردى ابىلايدىڭ ءوزى شاقىرعان با، تىسىنە دەيىن قارۋلانعان رەسەيدىڭ سۇيىكتىلەرىن قاسىندا ۇستاپ، قازاق ەلىن ەمىن-ەركىن بيلەگىسى كەلگەن بە دەيسىڭ» - دەپ جازادى. بۇل جورامالدىڭ دا ەشقانداي قيسىنى جوق. دەرەكتەرگە قاراعاندا، قالماق باسشىسى ۋباشيدىڭ قول استىندا 30 909 شاڭىراق، شامامەن 170-180 مىڭ ادام، ونىڭ 40 مىڭدايى «تىسىنە دەيىن قارۋلانعان» اسكەر بولعان. وسىنداي دارەجەدە كۇشتى اتاجاۋىن ابىلاي قاسىندا قالاي ۇستاپ، ولاردىڭ كومەگىمەن قازاقتاردى قالاي بيلەمەكشى بولعانى مۇلدەم تۇسىنىكسىز. تاريحي ەڭبەك جازۋدىڭ مەتودولوگياسى، جوسىعى بولۋشى ەدى، قازاقتىڭ بايىرعى سوزىنە باقساق، «وتىرىكتىڭ دە قيسىنى» بولۋشى ەدى. ادامشىلىق جونىنە جۇگىنسەك، جەك كورۋدىڭ دە شەگى بولۋشى ەدى. «ابىلاي باستى جاۋى قالماقتى شاقىرىپ، سولاردىڭ كۇشىمەن قازاقتى جانشىماق» بولدى دەگەن جۇگەنسىز عايباتتى نەگە سايارىمىزدى بىلمەي، دال بولىپ وتىرمىز. «ابىلاي ەسىمى العاش رەت 1740 جىلى ابىلمامبەت حانمەن ور قالاسىنا «رەسەيگە ادال بولام» دەپ انت بەرۋگە بارعاندا كەزدەسەدى... 1740 جىلعا دەيىن ابىلاي ەل باسقارعان جوق. ونىڭ بيلەۋشىلەر قاتارىندا ءجۇرۋى ورتا جۇزدە 1738-71-جىلدارى حان بولعان تۋىسى ابىلمامبەتكە بايلانىستى ەكەنى بۇل كۇندە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس» - دەپ جازادى ماقالا اۆتورلارى. تاڭعالارلىق لوگيكا! كوشپەندى جۇرت تاريحىنداعى بيلەۋشىلەر، باتىرلار ەسىمدەرى جات ەل دەرەكتەرىندە بىردە كەزدەسىپ، بىردە كەزدەسپەۋى ادەپكى جايت ەكەندىگى جانە ول دەرەكتەردە جۇيەلى تۇردە جاسالعان حرونيكا ەمەس، كەزدەيسوقتىق فاكتورى باسىم بولاتىندىعى، ونىڭ ءبارىن تالداپ-تەكسەرىپ، ەل اۋزىنداعى، جۇرت جادىندا قالعان اڭگىمەلەرمەن سالىستىرا وتىرىپ، سۇزگىدەن وتكىزۋ كەرەكتىگى قازاق تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار ءۇشىن اپتيەك دارەجەسىندەگى پرينتسيپ سياقتى ەدى عوي. ءبىراق ءبىزدىڭ اۆتورلاردىڭ لوگيكاسى تاستاي. 40-جىلدارعا شەيىن سول تۇستا 27-28 جاستاعى ابىلايدىڭ ەسىمى جوق ەكەن ورىس دەرەكتەرىندە، ياعني، ابىلايدىڭ ءوزى دە جوق! بولۋى مۇمكىن ەمەس! مۇنداي توڭمويىندىققا ەندى بۇقار اتامىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «قاراپ تۇرۋدان باسقا ءىسىڭ جوق!». سونىمەن، العاش رەت ابىلايدىڭ ەسىمى قۇجاتتاردا 1738 جىلى اتالادى. كىشى ءجۇزدىڭ بيلەۋشىسى ءابىلقايىر حاننىڭ رەسەي پاتشاسى انناعا جازعان حاتىندا «سرەدنەي وردى سالتان ابۋلمامەت ي ابلاي نىنە دالەكو ۆ ستەپي كوچۋيۋت ي زا دالنوستي ۋ پريسياگي بىت نە موگلي ...» دەلىنگەن. ابىلاي زامانىندا ەل بيلەۋگە لايىقتى، قاھارمان تورە تۇقىمدارى جەتكىلىكتى بولعان. جاس ۋاقىتىندا ابىلاي سولاردىڭ ىشىنەن شەپ بۇزىپ، جەكپە-جەكتىڭ باتىرى اتانىپ، ءوزىن اسكەر الدىندا دالەلدەپ شىققان. سودان سوڭ بارىپ قانا، ۇلكەن بيلىككە قول جەتكىزگەن. ماقالا اۆتورلارىنىڭ «ابىلاي حاندىق دارەجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن رەسەي مەن حانزۋعا كەزەك جالتاقتادى» - دەگەن پىكىرىمەن دە كەلىسۋگە بولمايدى. مۇراعات قۇجاتتارى ابىلايدىڭ دەربەس ساياسات جۇرگىزىپ، شىن مانىندە نە رەسەيگە، نە حانزۋعا باعىنباعانىن كورسەتەدى. ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ وزدەرى ابىلايدىڭ رەسەيگە باعىنىشتىلىعى تەك قاعاز جۇزىندە بولعانىن جازادى. مىسالى، ءتىلماش ءارى ورىس اكىمشىلىگىنىڭ تىڭشىسى م.بەكچۋرين ءوزىنىڭ 1778 جىلعى جازبالارىندا «ول (ابىلاي - ا.ا.) ەكىۇشتى ساياسات ۇستانىپ، ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن تۇلكىبۇلاڭعا سالۋدا. پاتشا تاراپىنان بەرىلگەن حاندىق بەلگىلەردى قابىلداۋعا نيەت تە بىلدىرمەيدى» - دەيدى. ياعني ابىلاي ورىس پاتشاسى جىبەرگەن سىيلىقتاردى دا قابىل الماعان. توبىل گۋبەرناتورى د.چيچەرين دە «ابىلاي رەسەيگە ءتىپتى دە بەرىلگەن ەمەس، ول ءوزىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ وتىر» - دەپ جازادى. قۇجات دەرەكتەرى ابىلايدىڭ ورىس بەكىنىستەرىنە شابۋىل جاساۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. بۇعان رەسەي اكىمشىلىگىنە قازاقتار اراسىنان كەلىپ جاتقان مالىمەتتەر سەبەپ بولعان. مىسالى، ابىلايدىڭ قاراۋىنداعى قازاقتاردىڭ رەسەي شەكاراسىنا شابۋىل جاساماق ويلارى بارى جايىنداعى حابار قۇلسارى باتىردان تۇسەدى. كەلەسى ءبىر دەرەكتە ەگەر ابىلاي مەن سولتانمامەت سۇلتان ورىس شەكاراسىنا شابۋىل جاساسا، ورىس سۇلتاننىڭ ولاردى قولدايتىندىعى ايتىلادى. سوڭىندا پاتشا اكىمشىلىگى «ابىلايدىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن وعان «باقتالاس» بىرەۋ ىزدەپ تاۋىپ، ونداي ادامدى ۇكىمەت تاراپىنان قولپاشتاپ وتىرعان ءجون» - دەگەن شەشىم قابىلدايدى. [ابىلاي حان. ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار، پەتروپاۆل، 2005، 447 ب.] ابىلاي حاننىڭ حانزۋعا قانشالىقتى «باعىنىشتى» بولعانىن كەلەسى قۇجاتتار كورسەتەدى. قۇلسارى باتىردان ورىس اكىمشىلىگىنە كەلىپ جەتكەن ءبىر حاباردا «ابلاي-سالتان س كيتايتسامي نيكاكوگو درۋجەستۆا نىنە نە يمەەت» دەپ ايتىلادى. [كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVІ-XVىىى ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). ا.-ا.، 1961، 632 ب.] ابىلايدىڭ حانزۋعا ۇستانعان ساياساتىن جولبارىس سۇلتان بىلاي تۇسىندىرەدى: «حوتيا ابلاي-سالتان پوسلانتسيەۆ ك بوگدىحانۋ ي پوسىلال، تو نە دليا چەگو ينوگو كاك تولكو، ۆو-پەرۆىح، دليا پولۋچەنيا پوداركوۆ نايبولەە، ۆو-ۆتورىح، وپاساياس كاكيح-ليبو وت نيح ناپادەنيي ي چتوب پوسلانتسامي بولەە يح، كيتايتسيەۆ، لاسكات، نەجەلي ۆ رازدراجەنيە پريۆوديت. ي كيتايتسى تەم سكلوننەە ك پوداركام ابلايۋ، چتوب ەگو تاكيم سپوكوينىم سودەرجات…» [سۋلەيمەنوۆ ر.ب.، مويسەيەۆ ۆ.ا. ابىلاي حان: ۆنەشنيايا ي ۆنۋترەننيايا پوليتيكا. ا.، 2001، 96-ب.] «قازاقستان تاريحى تۋرالى حانزۋ دەرەكتەمەلەرى» اتتى 2006 جىلى «دايك-پرەسس» باسپاسىنان شىققان جيناقتا «جىلقىعا - جىبەك ساۋداسى» جونىندە كەلىسىمشارت جاساسۋعا كەلگەن حانزۋ ەلشىلىگى قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ اۋىلىندا ابىلايدى ايلاپ كۇتىپ جاتادى. ول ۋاقىتتا ابىلاي ورىسپەن ماسەلە شەشۋگە كەتكەن ەكەن» دەلىنگەن. ماقالا اۆتورلارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جالاسى - ابىلايدىڭ «ەلدەن گورى، ءوز قارا باسىنىڭ عانا قامىن ويلادى» دەگەندەرى. بۇل عايبات - اۋىل اراسىنداعى بادىك جانجالدى ەسكە تۇسىرەتىن، ەشبىر دالەلى، دەرەگى جوق، اۆتورلاردىڭ تابان استىندا سۋىرىپ سالعان «يمپروۆيزاتسيالىق باعاسى». ەلدىڭ جايىن ويلاۋ جاعىنا كەلەتىن بولساق، قابىرعالى جۇرتىنىڭ قامىن ابىلايداي ويلاعان تۇلعا الەمدە سيرەك شىعار. عادىلدىگىن ناۋشاران عادىلگە جەتكەرگەن، جومارتتىعىن حاتىمتاي جومارتتان وتكەرگەن... يماندىنىڭ ىسىنە قاراپ بەت بەرگەن، ءبىر قۇدايدىڭ ديدارىن، سەن كورمەسەڭ، كىم كورەر... «ديدار تالاپتىق...»، «قۇدايدىڭ ديدارىنا عاشىقتىق...» بۇل - جاراتقانعا قۇلشىلىقتىڭ ەڭ بيىگى. مۇسىلماننىڭ ەڭ ءمولدىر اڭسارى... رۋمي، حافيز، ومار حايام، قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ حيكمەتتەرى - ديدار تالاپتىقتى جىرلاۋدىڭ حاس ۇلگىلەرى. زامانىنداعى يسلام عۇلاماسى، جورىق جىراۋى بۇحار ابىلايعا وسىلاي دەيدى. جالپى، ابىلايدىڭ تۇتاس تۇلعاسى وسى ءبىر اۋىز سوزگە سىيىپ تۇر. تاريحي دەرەكتەردەن ابىلايدىڭ حالقىنىڭ وسىپ-وركەندەۋى جولىندا قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن ىستەگەنىن كورەمىز. ونىڭ قازاق اراسىنداعى ۇلكەن ابىرويعا جومارتتىعىنىڭ ارقاسىندا جەتكەنىن تاريحي قۇجاتتار ايعاقتايدى. «ابلاي-سالتان ... ۆ ۆوينسكيح سلۋچاياح، پو يح كيرگييزسكومۋ وبىكنوۆەنييۋ، ني سەبيا، ني يجديۆەنيا سۆوەگو نە جالەەت، ي چتو گدە ۆدوبىچ دوستانەت، تو نيچيەۆو سەبە نە وستاۆليايا، ۆ نارود رازداەت ي تەم ۋ نيح ۆەسما ۆلاستيتەلنىم ۋچينيلسيا» - دەلىنگەن ا.تيەۆكەليەۆ پەن پ.رىچكوۆتىڭ 1758 جىلى سىرتقى ىستەر القاسىنا جازعان حاتىندا. ابىلاي حالقىنىڭ قامىن ويلاپ، وعان جاعداي جاساۋعا تالپىنعان. مىسالى، رەسەيمەن قارىم-قاتىناس بارىسىندا ول تۇتقىنعا تۇسكەن قازاقتاردى ازات ەتۋ ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ وتىردى. 1740 جىلى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋگە بارعان كەزدە ابىلاي «رەسەي جاعىندا قازاقتاردان بىرنەشە ادام وتىرعانىن ايتىپ، سولاردى ىزدەپ تاۋىپ، قايتارۋ تۋرالى ماسەلە قويدى». [ابىلاي حان. ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار، پەتروپاۆل، 2005، 93-95-ب.] سول ساپارىندا ول بىرنەشە قازاقتارعا بوستاندىق اپەرگەن. مۇنى ىستەپ وتىرعان سول كەزدە قازاقتىڭ بيلەۋشىسى سانالعان ابىلمامبەت ەمەس، ابىلاي. ورىس اكىمشىلىگىنە جازعان ابىلاي حاتتارىنىڭ بىرىندە «جازىعى جوق قازاقتاردى اتتارىمەن قايتارۋدى سۇرايمىن» - دەسە، ەكىنشىسىندە «...سىزدەردىڭ قولدارىڭىزعا ۇرلىق جاسادى دەگەن كۇدىكپەن تۇسكەن قازاقتاردى تازا جەردە، تەك قانا تازا جەردە ۇستاۋلارىڭىزدى سۇرايمىن. ولاردىڭ ءىسىنىڭ انىق-قانىعىنا جەتكەنشە، تازا جەردە ۇستاڭىزدار، ولاردى قورلاپ، جابىرلەۋگە جول بەرمەڭىزدەر...» - دەيدى. ابىلاي قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىن دە شەشۋ جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتكەن. مىسالى، ول رەسەي جانە حانزۋمەن قارىم-قاتىناستا قازاقتارعا ارناپ جارمەڭكەلەر اشۋ جايىندا ءجيى ءسوز كوتەرەدى. حانزۋ دەرەكتەرىندە «ابىلاي ۇرىمجىدە جىلقى ساۋداسىن جاساۋ تالابىن ءبىلدىرىپتى» دەلىنسە، ورىس مۇراعاتىنداعى ابىلاي حاتىندا «مەنىڭ بالالارىم امانات رەتىندە ساقتالاتىن جەردەن ۇلكەن جارمەڭكە اشقان ءجون بولار ەدى» دەپ جازادى. ابىلاي حانزۋعا ەلشى جىبەرىپ، حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ، ولاردى دارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسادى. «قازاقتىڭ حانى ابىلاي. اليعا دايعا ۇسىنامىن. مەنىڭ جەرىمدە اۋرۋ كوپ، ەم-دارى جوق… ءسىزدىڭ جەرىڭىزدە ەم-دارى كوپ دەلىنەدى. ماعان ەم-دارى تاۋىپ، جىبەرىڭدەر…» [قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى مانجۇر ءتىلدى كەيبىر مۇراعات قۇجاتتارى مەن جازبا دەرەكتەمەلەرى. ا.، 2008، 56-59-ب.] - دەلىنگەن حانزۋدا ساقتالعان ابىلايدىڭ ءبىر حاتىندا. نۇرالى سۇلتان كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ جىلقىلارىن ابىلايدىڭ كومەگىمەن تارباعاتاي ارقىلى ۇرىمجىگە اپارىپ، جاقسى باعاعا ساتىپ تۇرعان. ماقالا اۆتورلارى ءوز تۇجىرىمدارىنا جاقىن جاناق اقىننىڭ رۇستەم تورەگە ايتقان ءسوزىن كەلتىرىپ، وعان قارسى ماعىناداعى سول جىردىڭ جالعاسىن نەگە ەسكەرمەيدى. جىردىڭ جالعاسى: «اتاڭ ابىلاي قازاقتىڭ كەگىن العان، تۋىن جىعىپ، جاۋىنىڭ شەبىن العان، ازۋىن ايعا باسقان سان مەنمەننىڭ ۇرەي-قۇتىن ۇشىرىپ ەبىن العان. «تۇرىكپەننىڭ تۇبىنەن مالىن الىپ، ارىستاننىڭ اۋزىنان جەمىن العان». جاۋدان قورعاپ، مال مەنەن باسىن بيلەپ، قازاقتىڭ سارى التىنىن تەگىن العان». ەل اراسىندا ونىڭ وتە ابىرويلى بولعانىن ورىس دەرەكتەرى دە كورسەتەدى. «وسى ۋاقىتقا دەيىن ابىرويى وتە بيىك ابىلاي» دەلىنگەن 1776 جىلعى ءبىر قۇجاتتا. [ابىلاي حان. ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار، پەتروپاۆل، 2005، 407-ب.] بوگەنبايدىڭ دۇنيەدەن وتەردە ابىلايعا ۇمبەتەي جىراۋ ارقىلى ءۇش قايتا قوشتاسۋ ايتۋى دا باتىردىڭ ابىلايدى سىيلاعانىنىڭ ءبىر كورىنىسى. «يمانىن ايتىپ ولەردە، يەككە جانى كەلگەندە، سالەم ايتتى ءۇش قايتا، كەتتىم دەپ ءسىزدى كورە الماي...» ءومىرى جورىق ۇستىندە وتكەن قاھارمان بوگەمباي دۇنيە سالارىندا حانىمدى كورە الماي كەتتىم-اۋ دەپ وكىنەدى... كەرەي ەر جانىبەك باتىر ۇرىستا اتىنا وق تيگەن ابىلايعا ءوزىنىڭ اتىن ءتۇسىپ بەرەدى. سوندا ابىلاي ەر جانىبەككە «باتىر، ءوزىڭ قايتەسىڭ؟» دەگەندە ەر جانىبەك «مەن ولسەم، قازاقتىڭ تاعى ءبىر قاتىنى ۇل تۋار، ءسىز ولسەڭىز، قازاق حانسىز قالار» دەگەن ەكەن. ءحVىىى عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن جۇرگىزگەن باتىرلار ءومىرى تۋرالى ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردە ابىلاي ەسىمى ءجيى كەزدەسەدى. ماقالا اۆتورلارىنىڭ جورامالىنشا، «ابىلاي بيلەر ينستيتۋتىمەن اراز بولعان، ونى قازاق بيلەرى حان سايلادى دەگەن اڭىز شىندىققا كەلمەيدى، ول بيلىكتى كۇشپەن الدە باسقا ءبىر جولدارمەن (مىسالى، رەسەيدىڭ كومەگىمەن) الۋى مۇمكىن. ابىلاي تەك رەسەيگە ارقا سۇيەگەن حان بولعان». الايدا تاريحي قۇجاتتار ابىلايدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى ەلدىڭ يگى جاقسىلارىمەن، سولاردىڭ ىشىندە بيلەرمەن كەڭەسىپ شەشىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. مىسالى، رەسەي گەنەرالى فراۋەندورف 1763 جىلى سىرتقى ىستەر القاسىنا جازعان حاتىندا: «كازبەك-بيي، كوەگو ۆ سرەدنەي وردە زا گلاۆنوگو سۋديۋ پوچيتايۋت ي [ك] كوتورومۋ كاك سام ابۋلمامەت-حان، تاك ابلاي ي پروچيح ۋلۋسوۆ سالتانى ي زناتنىە ستارشينى دليا ۆسياكوگو سوۆەتۋ ۆسەگدا ي پوچتي كاجدوگودنو پريەزجايۋت، ي بەز ەگو سوگلاسيا نيچەگو زناتنوگو نە پرەەمليۋت… » - دەپ جازادى [كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVІ-XVىىى ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). ا.-ا.، 1961، 646-ب.] توبىل گۋبەرناتورى د.چيچەريننىڭ حاتىندا باشقۇرتتار ابىلايدان ۇلىن وزدەرىنە بيلەۋشى ەتىپ شاقىرعاندا، ابىلايدىڭ بۇل ماسەلەنى ەل جاقسىلارىمەن كەلىسپەي شەشپەيمىن («ۆەسنويۋ ون سوبەرەت دليا سوۆەتا و توم سۋلتانوۆ، ستارشين ي لۋچشيح كيرگيزتسوۆ...» ) دەپ ايتقانى حابارلانادى. جازبا دەرەكتەرمەن اۋىز ادەبيەتى ماتەريالدارى ۇيلەسەدى. مىسالى، ۇمبەتەي جىراۋ ابىلايدىڭ جاقىن كەڭەسشىلەرى بەلگىلى بيلەر مەن باتىرلارى جايىندا بىلاي دەيدى: «ارۋاعىڭا بولىسقان، ءادىل بيلىك قىلىسقان. قاشپاعان قانداي ۇرىستان كەرەيدە باتىر جانىبەك، قاز داۋىستى قازىبەك، قۋ داۋىستى قۇتتىباي، قارا كەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەمباي، ابىلاي، سەنىڭ تۇسىڭدا سول بەسەۋى بولىپتى-اي! كەيى باتىر، كەيى بي، ءتاڭىرىم بەرگەن سونداي سىي، ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي!» ماقالا اۆتورلارى ابىلاي بار جاقسىلىقتى ۇمىتىپ كەتەتىن ادام بولعان دەپ، ول ويلارىنا «ۇمىتتىڭ با سونى، ابىلاي» - دەگەن ۇمبەتەي جولدارىن دالەلگە تارتادى. بۇل - قازاق ىشىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ءسوزدى تۇيىندەۋدىڭ، ويدى شەگەلەۋدىڭ ءادىسى. «ۇمىتتىڭ با، سونى...»، «دەي سالدىم...»، «دەگەن ەدىم...»، «كىم تۇندىرار، ا حانىم...»، «قوم، قوم سۋلار، قوم سۋلار...»، ت.ب. كەز كەلگەن ادەبي تىلدە «پوەتيكالىق ارحەتيپ، سەمانتيكالىق-ستيلدىك فورمۋلالار» بولاتىنىن اتالمىش ماقالا اۆتورلارى بىلەر-بىلمەس، ءبىراق بۇل ادەبيەت تەورياسىنان از-مۇز حابارى بار كەز كەلگەن ستۋدەنت بالاعا ايان جايت. ايتەۋىر، قوس عىلىم كانديداتىنىڭ ابىلايدى جەكسۇرىن ەتىپ كورسەتۋ جولىندا «نە ايتساق تا، جاراسادى» دەگەن پرينتسيپ بويىنشا، جوق جەردەن ىلگىشەك ىزدەي بەرگەنى بايقالادى. ماقالا اۆتورلارىنىڭ «ابىلاي بۇكىل قازاقتىڭ حانى بولماعان، تەك 1771-80-جىلدارى ورتا ءجۇزدىڭ عانا حانى بولعان، سونىڭ سوڭعى ەكى جىلىندا ول حاندىق دارەجەسىنەن ءىس جۇزىندە ايىرىلىپ، وڭتۇستىككە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان. ابىلاي حان بولىپ، سونشالىقتى بيىك ابىرويعا يە بولماعان» دەگەن پىكىرى مۇلدەم قيسىنسىز. ابىلاي قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ حانى بولدى دەگەن پىكىر تاريحي دەرەكتەردەن قالىپتاسقان. مىسالى، 1778 جىلى رەسەي پاتشاسى ءىى ەكاتەريناعا جازعان حاتىندا ابىلاي بىلاي دەيدى: «... مەنىڭ اتالاس تۋىستارىم ءابىلقايىر مەن ابىلمامبەت حاندار ومىردەن ءوتتى. ولاردىڭ ءىزىن باسقان ماعان حاندىق كەزەك كەلدى. ولار قايتىس بولعاننان كەيىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى - ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز جانە كىشى ءجۇزدىڭ حاندارى مەن سۇلتاندارى، تاشكەنت پەن تۇركىستان ايماعىنىڭ ۇلكەن-كىشىسى تىلەك قوسىپ، 1771 جىلى تۇركىستان قالاسىندا، ءبىزدىڭ مۇسىلمان جۇرتىنىڭ اۋليەسى قوجا احمەت زيراتىنىڭ باسىندا، ءوز ءداستۇرىمىز بويىنشا قۇران ءۇستاپ، قول جايىپ، مەنى قازاقتىڭ ءۇش الاشىنىڭ حانى ەتىپ، اق كيگىزگە كوتەردى.» [ابىلاي حان. ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار، پەتروپاۆل، 2005، 424-ب.] ونىڭ باسقا حاتىندا: «مەنىڭ قول استىما ۇلى ءجۇز بەن كىشى ءجۇز دە قارايدى ...» - دەلىنگەن. سونداي-اق ول ەكاتەرينا ەكىنشىگە «بۇدان بىلايعى جەردە مەنى بۇكىل قازاق جۇرتىنىڭ ءامىرشىسى ابىلاي حان دەپ ءبىلىڭىز!» - دەيدى. ارينە، ورىستار وزدەرىنىڭ بيلىگىن مويىنداماعان، كەرەك كەزىندە قارسى قايرات كورسەتكەن ابىلايدى ادەيى «ورتا ءجۇزدىڭ حانى» نەمەسە «سۇلتان» دەپ جازادى. ورىس يمپەرياسى ىلگەرىدەن كەلە جاتقان «بولشەكتەپ الىپ، بيلەۋ ءتاسىلىن» قازاقتارعا قارسى دا قاتتى قولدانعان. قازاق امىرشىلەرىن بىر-بىرىنە ايداپ سالۋعا تىرىسقان. ال ر.سۇلەيمەنوۆ پەن ۆ.مويسەيەۆ ابىلاي حاندى ءۇش ءجۇزدىڭ حانى رەتىندە كورسەتەتىن رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتى مۇراعاتىندا ساقتاۋلى 2 دەرەك كەلتىرەدى: رەسەي وكىلى كاپيتان م.برەحوۆكە ابىلاي ءوزىنىڭ حان بولىپ كوتەرىلۋى تۋرالى ايتقانى: «... حانسكوە تيتلو پريوبرەل ەششە پروشلوگو 1771 گودا ۆو ۆرەميا پرەسلەدوۆانيا بەجاۆشيح وت پروتەكتسيي ە.ي.ۆ. ۆولسكيح كالمىك چەرەز ترەح ورد حانوۆ، سولتانوۆ، ستارشين، كيرگيزتسوۆ، تاكجە تاشكەنتسيەۆ ي تۋركەستانتسيەۆ سامولۋتچيح ليۋدەي س وبششەگو سوگلاسيا س تەم، چتوبى ەمۋ، سولتانۋ، بىت ناد ۆسەمي حانامي گلاۆنىم، بۋدۋچي ۆ گورودە تۋركەستانە پري گروبە سۆياتوگو حودجي احمەتا. پريچەم پو وبىچايۋ يح ي پو وبرازۋ پرەجدە ۆوزۆەدەننىح حانوۆ پروچتەنا ۋتۆەرديتەلنايا موليتۆا، ا پو نەي ي دەيستۆيتەلنو نا حانستۆو ۆوزۆەدەن پودنياتيەم پرەد ۆسەم سوبرانيەم نا بەلوي كوشمە» . ياگۋدا ۋسمانوۆتىڭ 1780 جىلدىڭ قاڭتارىندا ورىنبوردا ايتقان مالىمدەمەسى: «كاك سرەدنەي، تاك ي بولشوي ورد سولتانى ي بيي، ۆسە ۆ ابلايەۆوم پوسلۋشانيي ي ەگو پوچيتايۋت …» [سۋلەيمەنوۆ ر.ب.، مويسەيەۆ ۆ.ا. ابىلاي حان: ۆنەشنيايا ي ۆنۋترەننيايا پوليتيكا. ا.، 2001، 144 ب.] سونىمەن قاتار ءتىلماش ف.گوردەيەۆ ءوزىنىڭ بايانداما جازباسىندا بىلاي دەپ جازعان: «ابلاي جە سالتان ۆو منوگوچيسلەننوم مەنشەي ي سرەدنەي ورد كيرگييزسكوم سوبرانيي وكتيابريا س 6 چيسلا نامەرەن يز سۆوەي ستاۆكي ۆىەحات دليا ۆويەۆانيا جيۆۋششيمي مەجدۋ بۋحاريەيۋ ي ترۋحمەنسكوگو نارودا كاراكالپاكتسكويۋ وردويۋ» [كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVІ-XVىىى ۆەكاح (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). ا.-ا.، 1961، 642-643 ب.] بۇل دەرەك فراۋەندورفتىڭ سىرتقى ىستەر القاسىنا جازعان حاتىندا دا قايتالانادى. ابىلايدىڭ قازاقتاردىڭ باسىم بولىگىنە بيلەۋشى بولعانىن حانزۋ دەرەكتەرى دە اتاپ كورسەتكەن. [قازاقستان تاريحىنا بايلانىستى مانجۇر ءتىلدى كەيبىر مۇراعات قۇجاتتارى مەن جازبا دەرەكتەمەلەرى. ا.، 2008، 111 ب.] ابىلايدى قازاقتاردىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ حانى دەپ ونىڭ زامانداستارى، بەلگىلى جىراۋلار ايتادى. مىسالى، بۇقاردا مىناداي جولدار بار: «ەلۋ جاسقا كەلگەندە ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىنىڭ اتىنىڭ باسىن ءبىر كەزەڭگە تىرەدىڭ». «ون سان الاش بالاسىن، اۋزىڭا قۇداي قاراتىپ، جۋساتىپ جانە ورگىزىپ، جۇمساپ ءبىر تۇرسىڭ قولىڭنان». «حان ابىلاي اتاندىڭ، دۇنيەدەن شىقپاي ءمىنىڭىز. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ. جەتىم مەنەن جەسىرگە، ەشبىر جامان قىلمادىڭ. ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز، ادەپتى ىسكە كىردىڭىز. ارمانىڭ بار ما، حان يەم؟» ۇمبەتەي جىراۋ ابىلاي قالماققا تۇتقىنعا تۇسكەندە ونى بوساتۋعا «توقسان جاقسى ءۇش جۇزدەن» بارعانىن ايتادى. ال «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى اقىلداسىپ، جولداسىپ، حان كوتەرىپ ەدى» - دەپ جىرلايدى ءتاتىقارا. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى جيناعان ەل اراسىنداعى اڭىزداردىڭ بىرىندە ابىلايدىڭ «ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسىن، كەمەڭگەر بيلەردى جيناپ» كەڭەس وتكىزگەنى ايتىلادى. [ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي.ۇلى شىعارمالارى. 8 توم. قازاق تاريحى. پاۆلودار، 2006، 70 ب.] ماقالا اۆتورلارى قۇربانعالي حاليد دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، ارعىندارمەن ارازداسقان ابىلاي ەل سەنىمىنەن ايىرىلىپ، تەك ءوزىنىڭ تولەڭگىتتەرىمەن عانا تاشكەنت جاققا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى جانە سول جاقتا قايتىس بولدى دەپ جازادى. ساۋاتتى زەرتتەۋشىلەر كەز كەلگەن دەرەككە سىنمەن قارايدى. ەگەر ولاي بولسا، «ابىلايعا كوتەش اقىن ايتىپتى» دەيتىن اڭگىمەگە كەلەيىك. ەل اۋزىندا ساقتالعان دەرەكتەر ابىلايعا قارسى ولەڭ شىعارعاندا كوتەش اقىن ون جەتىدە دەيدى. كوتەش اقىننىڭ 1745 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرسەك [بەس عاسىر جىرلايدى. ءبىرىنشى توم. ا.، 1989، 107-ب.] بۇل وقيعالار 1762 جىلى بولعان ءتارىزدى. ال بۇل ۋاقىتتارى ابىلاي بيلىگىنىڭ ورتا جۇزدە بەرىك بولعانى سونشالىق، 1763 جىلى حانزۋ ونى رەسمي قازاق حانى دەپ تانىعان. [ابىلاي حان. ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار، پەتروپاۆل، 2005، 95-ب.] ونىڭ ۇستىنە ابىلايدىڭ دۇنيەدەن وتۋىنە ءالى 20 جىلداي ۋاقىت بار. ماقالا اۆتورلارى «ابىلاي ءومىرىنىڭ «سوڭعى ەكى جىلىندا حاندىق دارەجەسىنەن ءىس جۇزىندە ايىرىلىپ، وڭتۇستىككە كوشۋگە ءماجبۇر بولعان» دەپ جازادى. تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. ابىلايدىڭ ومىردەن وزۋىنا ءالى 20 جىلداي ۋاقىت بار. سوندا، ابىلاي تۇركىستانعا 20 جىل ءجۇرىپ بارعان با؟ ابىلايدىڭ «ءمۇساپىر» جاعدايىن كورسەتۋ ءۇشىن ولار كەلەسى دەرەكتى كەلتىرەدى. «ابلاي-حان نىنە پرەبىۆاەت ۆ پريكازاننوم ۋروچيششە، پري كوەم ناحوديتسيا ۆويسكا نە بولەە دۆۋحسوت چەلوۆەك، دا ي تو بولشەيۋ چاستيۋ يز پلەننىح ترۋحمەنتسيەۆ، كالمىك ي پروتچيح پلەننىح نارودوۆ، ي نا توم مەستە پرويزۆوديت حلەبوپاشەستۆو». الايدا بۇل دەرەك تەك ابىلايدىڭ تۇتقىنداردى شارۋاشىلىقتا پايدالانعانىن كورسەتەدى. ول سونشاما «ءمۇساپىر» جاعدايدا بولسا، تۇتقىندار وعان قالاي باعىنىپ، ەگىن ەگەدى؟ دەرەكتەردە ابىلاي جورىقتا قازا بولدى («...بۋدۋچي ۆ پوحودە، وت پريكليۋچيۆشەيسيا ەمۋ بولەزني ۋمەر…») دەلىنگەن. سوندا بار-جوعى 200 ءجۇز تۇتقىنمەن ول كىمگە جورىق جاساعان؟ ءدال سول قۇجاتتىڭ وزىندە 1780 جىلدىڭ ساۋىرىندە ابىلاي حان «بىل ۆ تۋركەستانە، پري سوستويالو كيرگييزتسوۆ پو پريمەرۋ س دۆە تىسياچي چەلوۆەك...» - دەپ ايتىلعانىن ماقالا اۆتورلارى نەگە ەسكەرمەيدى. ابىلاي حاننىڭ ولىمىنە بايلانىستى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ەل ىشىنەن جيناعان ءبىر قىزىق اڭىز بار. اڭىز بويىنشا، ابىلاي سامارقاند پەن بۇحاراعا جورىعى اياقتالعاننان كەيىن، «ەندى ۇرىس، سوعىس جوق دەپ، ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدىڭ باتىرلارىنا رۇقسات بەرىپ، جەرلى جەرىنە، مەكەندى سۋىنا قايتارىپ»، «ءبىراز تولەڭگىت پەن ءۇيسىن، دۋلاتتىڭ ادامدارىمەن» ارقاعا قايتىپ كەلە جاتقاندا وعان ءوزى شىمكەنتكە باسشى ەتىپ تاعايىنداعان عابدالراحمان دەگەن سارت شابۋىل جاساپ، ابىلاي ارىس بويىنداعى ءبىر قورعاندا، الپىس سەگىز جاسىندا، جۇما كۇنى دۇنيەدەن قايتادى. حاننىڭ سۇيەگى تەڭگە سالىنىپ، تۇركىستانعا جەتكىزىلىپ، ازىرەت سۇلتان اۋليەنىڭ كۇمبەزىنە قويىلادى». ابىلاي ابىرويسىز حان بولسا، ونىڭ اسىنا ۇلى ءجۇز، ورتا ءجۇز، كىشى جۇزدەن، بارلىعى بەس مىڭنان استام ادامنىڭ جينالۋى ەكى تالاي ەدى. [كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ XVىىى-XІX ۆەكاح (1771-1867 گودى) (سبورنيك دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). ا.-ا.، 1964، 106 ب.] ب.قويشىبايەۆ پەن س.وتەنيازوۆ جازعانداي، ابىلاي ارعىنداردان قاشىپ بارىپ، تۇركىستانعا جەرلەنگەن جوق. ازىرەتى تۇركىستانداعى قۇدايدىڭ ق،ۇلى اۋليەلەردىڭ ءپىرى، ماشايىقتاردىڭ ماشايىعى قۇل قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ قاسىنا قازاق ۇلتى ەڭ اياۋلى ۇلدارىن جەرلەگەن. ارداگەر حاننىڭ الدىندا اۋليەنىڭ باسىنا ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم، قالماقپەن سوعىستا توعىز ۇلىمەن بىرگە وپات بولعان توعىم حان، تاۋەكەل ءباحادۇر حان، سالقام جاڭگىر حان، ۇزىن وقتى وندان سۇلتان، قاز داۋىستى قازىبەك بي، قانجىعالى بوگەمباي باتىر، تاعى دا باسقا ۇلتىمىزدىڭ اياۋلى ازاماتتارى قويىلدى. ابىلاي ابىلاي بولعاندىعىنان اۋليەنىڭ ساياسىندا ارمانىنا جەتكەن قالىپتا، حالقىنىڭ باسىن قۇراعان كۇيدە تىنىس تاپتى. ارمانسىز حاننىڭ سوڭىندا ءوز كىندىگىنەن تاراعان قىرىقتان استام ۇل-قىزدارى مەن ەسىمىن ۇلىقتاعان قابىرعالى قالىڭ جۇرتى قالدى. قازاق ىشىندەگى ەڭ كوپ اڭىز-داستاندار مەن جىر-تولعاۋلار، ەستەلىك-اڭگىمەلەر دە وسى ابىلايعا ارنالعان. كەزىندە قازاق «قۇبا قالماق» دەپ اتاعان قازىرگى التايلىقتاردىڭ ءجىر-ەپوستارىندا قازاق حاندارى ىشىنەن ابىلاي ەسىمى عانا كەزدەسەدى. التايلىقتاردا «قىرعىن حان» دەگەن ابىلايدى قالماقتاردى قىناداي قىرعان جاۋىز حان رەتىندە كورسەتەتىن تۇتاس ءبىر داستان بار. ارينە، بۇل جاۋ بولعان جۇرتتىڭ كوزقاراسى. كىم وزىنە تىزەسى باتقان جاۋىن جاقسى كورسىن؟! ەڭ باستىسى، ابىلاي عۇمىر كەشكەن 18 عاسىرداعى قازاق ءۇشىن قىزىعىنان قيىندىعى كوپ كۇندەردى ۇمىتپاعان ابزال. از-تاۋكە دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن جوڭعارلاردىڭ قازاق دالاسىنا جورىقتارى ءتىپتى كۇشەيە ءتۇستى. جانە ول جورتۋىلداردىڭ كوبى قالماقتاردىڭ جەڭىسىمەن اياقتالىپ وتىردى. قازاق دالاسىنىڭ شىعىسى مەن جەتىسۋ ءوڭىرىن قالماقتار تولىقتاي باسىپ الدى. شەگىنە ءجۇرىپ، سوعىس سالعان قازاق قوسىندارى ارقا وڭىرىنە ىعىستى. ەڭ ءقاۋىپتىسى، ەل ىشىندە بىر-بىرىنە باعىنبايتىن، ءبىر-بىرىن مويىندامايتىن حاندار كوبەيدى. قايىپ حان، بولات حان، سامەكە حان، ءابىلقايىر حان، جولبارىس حان، باراق سۇلتان ءتارىزدى امىرشىلەر جوڭعارلارعا قارسى ۇرىستى جەكە جۇرگىزدى. ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن ساتتە بيلەۋشىلەردىڭ اراسىندا باقتالاستىق پەن تاقتالاستىق باستالدى. اڭىراقاي شايقاسىندا قازاق قولىنىڭ باس ساردارى بولعان، قالماققا قارسى العاشقى قارقىندى سوققى بەرگەن جاۋىنگەر-حان ءابىلقايىر بولاتتىڭ حان كوتەرىلۋىنە نارازى بولىپ، جوڭعارمەن سوعىستىڭ ەرتە كەزەڭىندە كىشى ءجۇز بەن ارعىن (شاقشاق جانىبەك باسقارعان جيىرما مىڭ باران اتتى)، قىپشاقتىڭ وزىنە باعىنىشتى رۋلارىن ەرتىپ الىپ، اتتىڭ باسىن تەرىسكە بۇردى. ول نارازىلىقتىڭ سوڭى ءبىر تۋعان جۇرت - قاراقالپاقتاردى شاۋىپ، قونىسىنان بوستىرۋمەن اياقتالدى. سول كەتكەننەن قاراقالپاق قايىرىلمادى... وكپەسى قارا قازانداي ءابىلقايىر 1731 جىلى ورىس بوداندىعىن قابىلداپ، جوڭعار-قازاق اراسىنداعى قيان-كەسكى سوعىستى سىرتتان باقىلاۋعا كوشتى. ارپالىس ساتىندەگى ايىرىلىس - باراق سۇلتاننىڭ ءابىلقايىردى ولتىرۋىنە اكەپ سوقتى. وزەكتى ورتەيتىن ساتتەر وتە كوپ... ءبىراق تاريح تەگەرشىگىن توقتاتا المايسىڭ، وعان شىركىن-اي، بىلاي بولسا عوي...» دەگەن وكىنىش جۇرمەيدى. حاندىق ءداۋىرى السىرەپ، نەگىزگى بيلىك ەل ىشىنەن شىققان بيلەرگە كوشتى. بۇل جايت ەلدىڭ تۇتاستىعىنا اسەر ەتتى. ءار رۋ ءوزىنىڭ جاعدايىن كۇيتتەيتىن بولدى. جۇزدەر اراسىنداعى الشاقتىق تا ۇلعايا ءتۇستى. بۇل ۋاقىتتا تۇركىستان تۇبىندەگى قارناقتىڭ ءامىرشىسى بولعان، جاۋجۇرەكتىلىگى ءۇشىن «قانىشەر ابىلاي» اتانعان اتاقتى سۇلتاننىڭ ۇرپاعى ءابىلمانسۇر اتتى بالا جاي عانا سابالاق دەگەن اتتى يەلەنىپ، قوڭتورعاي تۇرمىس كەشىپ جۇرەدى. ءبىر دەرەكتەردە ول ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ تۇيەسىن باقتى دەلىنەدى، كەيبىر اڭىزدار ول ارعىن داۋلەتكەلدى بايدىڭ جىلقىسىن كۇزەتتى دەيدى. قىسقاسى، اكەدەن ەرتە ايىرىلعان جەتىمەك بالا قاراپايىم قازاقتان ايىرماسىز كۇن كەشەدى. ەرجەتكەننەن كەيىن قانجىعالى بوگەمباي باتىردىڭ تۇمەنىنە قاتارداعى سارباز رەتىندە قوسىلعان ءابىلمانسۇر العاشقى ۇرىستا-اق تەڭدەسسىز ەرلىك كورسەتەدى. «ابىلايلاپ»، اتاسىنىڭ اتىن شاقىرىپ، جەكپە-جەككە شىققان ءابىلمانسۇر قالدان سەرەننىڭ ەڭ مىقتى باتىرلارىنىڭ ءبىرى (كەيبىر دەرەكتەردە ۇلى) - شارىشتى ولتىرەدى. سودان باستاپ، ءابىلمانسۇردى حالىق ابىلاي دەپ اتاپ كەتەدى. اڭىزدىڭ ايتۋىنشا، ول ۋاقىتتا ابىلاي 17-18 جاستاعى بوزبالا جىگىت. ابىلاي 1711-1712 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن دەسەك، بۇل 1730 جىلدار شاماسى. قازاقتاردىڭ اقتابان شۇبىرىندىدان كەيىن ەندى ەس جيا باستاعان كەزى. وسى ۋاقىتتان باستاپ، ابىلاي ەسىمى ەل اۋزىنا ىلىگىپ، اتاعى قازاق اراسىنا كەڭىنەن تارايدى. ابىلايدىڭ تۇتاس قازاققا بيلىگىن ەل اراسىندا ۇلكەن بەدەل يەلەرى - بيلەر دە تولىقتاي قولدايدى. ارتتارىندا مىڭداعان جان تۇرعان بي-باتىرلاردى مويىنداتۋ ءۇشىن ەرەكشە اقىل-پاراسات پەن ساياسي كورەگەندىك كەرەك ەدى. ابىلايدا سول قاسيەتتەردىڭ بارلىعى بولعان. جاستايىنان تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتقان، قالىڭ بۇقارانىڭ اراسىنان شىققان ابىلاي ەل تىرلىگىنەن جاقسى حاباردار بولادى. ءوزى كورىپ-وسكەن حالىق جاعدايىن كوكىرەگىنە تۇيگەن ابىلاي ەل اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولادى. وسىلايشا اسىل تەكتى، ارتىق تۋعان ابىلاي كەلەشەكتەگى ءوزىنىڭ داڭقتى جولىن جەكپە-جەكتەگى جەڭىسىمەن باستايدى. ابىلايدىڭ سول جەڭىستى جولى قازاققا ازاتتىق اكەلدى. جوعالۋدىڭ الدىندا تۇرعان ەل قايتا ەس جيدى. قايتا كوكتەدى. ايتپەسە، كەشە عانا دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن جوڭعار يمپەرياسىنىڭ جاعدايى قازاق باسىنا كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. قازاقتىڭ بۇگىنگى كۇنگە تولىمدى جەتۋى، ءوز الدىنا دەربەس ەل بولىپ وتىرۋى ابىلايداي اياۋلى ۇلىنىڭ، ارداقتى ءامىرشىسىنىڭ ارقاسى! ابىلايدىڭ قابىرعالى جۇرتىن قالاي كوركەيتكەنىن قازاق اتادان بالاعا وسيەت قىلىپ ايتتى. سول اڭگىمە جۇلگەسى بۇزىلماي، بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. «قايىرۋسىز جىلقى باقتىرعان حانىم-اي، قالىڭسىز قاتىن قۇشتىرعان حانىم-اي، قايعىسىز ۇيقى ۇيىقتاتقان حانىم-اي، ءۇش جۇزدەن ءۇش ادام ايتسام، قالار ما سەنىڭ سوندا، عازيز جانىڭ-اي...» ابىلاي جاۋ وعىنان جارالانىپ، حال ۇستىندە جاتقاندا بۇقار جىراۋ بەلدىگىن موينىنا ءىلىپ، وسىلاي جىلاعان ەكەن... ەگەر ابىلايدىڭ جەڭىستى جورىقتارى بولماسا، قازىرگى شىعىس قازاقستان ءوڭىرى مەن جوڭعار الاتاۋى بويى حانزۋدىڭ قول استىندا قالار ەدى. قالماق ءامىرشىسى ءامىرسانانى ۇستاپ بەرمەدىڭ دەگەن سىلتاۋدى جەلەۋ ەتىپ، قازاق جەرىنە باسىپ كىرگەن شۇرشىتتەرگە قارسى ابىلاي جىلعا سوزىلعان سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزدى. ەل ىشىنە دەندەپ كىرە الماعان حانزۋلار امالسىز كەلىسسوزگە كەلىپ، اتتارىنىڭ باسىن كەرى بۇرادى. ابىلاي 1757 جىلى حانزۋ اسكەرىنىڭ قولباسشىسى فۋ دە-مەن بەيبىتشىلىك تۋرالى شارتقا قول قويادى. بەيبىتشىلىك تۋرالى كەلىسىم ەكى جاق ءبىر-بىرىن جەڭە الماعان، يتجىعىس جاعدايدا جاسالادى. ەگەر ابىلاي بولماسا، بۇگىنگى جەتىسۋ جەرىنىڭ ءبىراز بولىگى قىرعىز اعايىنداردىڭ قولىندا قالار ەدى. ول تۋرالى تولاسسىز اڭگىمە ەستىگىڭىز كەلسە، قىرعىزدىڭ عالىمدارىمەن سويلەسىڭىز. «اقتابان شۇبىرىندى» كەزىندە قازاقتىڭ ەجەلگى قونىسىنا باۋىر باسىپ قالعان قىرعىز تۋىستى الاتاۋدان ءارى اسىرىپ، اتا جۇرتتى ەلىنە قايتارىپ بەرگەن دە - سول قايران ابىلاي باباڭىز. وسى ورايدا ءبىر ەسكەرەتىن كەپ - كورشىلەس وتىرعان ۇلىستار اراسىندا ءارتۇرلى جاعدايدا قاقتىعىستار، ءتىپتى قانتوگىس قىرعىن ۇرىستار بولىپ تۇراتىنى - قاي قۇرلىق، قاي ەلدىڭ بولسىن تاريحىندا كەزدەسەتىن وقيعا. زامانىندا التى الاشتىڭ ءبىرى بولعان، تالاي الاپات شايقاستا قازاقتان تىزە اجىراتپاي بىرگە سوعىسقان قىرعىز اعايىننىڭ قالماق شاپقىنى كەزىندە سىرت اينالۋى دا - سول اۋمالى-توكپەلى تاريحتىڭ ءبىر كورىنىسى. سوندىقتان بۇدان الدەبىر ساياسي استار ىزدەمەي، بولعان جايتقا سول كەزدەگى قازاق ەلىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراعان ءجون. حوش، سونىمەن، باراق سۇلتان مەن شىڭعوجا باتىر باستاعان قازاق قولىن تۇگەلگە جۋىق قىرعان قىرعىز جاۋىنگەرلەرى قازاقتاردىڭ مىسىن باسىپ، جۇرەگىن الۋ ءۇشىن، ولگەن ساربازداردىڭ باستارىن دەنەلەرىنەن ايىرىپ، ءبىر باس، ءبىر شىمنان «كاللامۇنارا» تۇرعىزادى. ءحVىىى عاسىردا سەمەي بەكىنىسىنىڭ كاپيتانى بولعان اندرەيەۆ «وپيسانيە كيرگيز-كايساكوۆ سرەدنەي وردى» اتتى كىتابىندا ابىلايدىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعان، شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردى قىرعىزداردىڭ بالقاش بويىندا قالاي ولتىرگەنىن ەگىلىپ وتىرىپ جازادى. الامان قولمەن العا وزىپ كەتكەن بەردىقوجا باتىردىڭ جاساعىن تۇندە قورشاپ العان قىرعىزدار قازاقتاردىڭ ءبىرىن قالدىرماي ولتىرەدى. ال بەردىقوجا باتىردىڭ باسى، اياق-قولىن شاۋىپ الىپ، ىشىنە سالىپ كەتەدى. باتىردىڭ ءولىمىنىڭ الدىندا عانا سەمەي بەكىنىسىندە ونى قوناق قىلعان كاپيتان اندرەيەۆ سول قاندى قىرعىنداردىڭ كۋاسى بولعان ادام. مىنە، وسىنداي جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردان سوڭ، قاھارمان ابىلاي حان شۇعىل قول جيناپ، ءبىر كەزدەگى اعايىن، بۇگىن قازاق جەرىنە ەمىنگەن كورشىگە اتتانادى. جورىق اياعى بەت قاراتپاس جەڭىسكە ۇلاسادى. ەگەر ابىلاي ءباھادۇر حان بولماسا، وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى ءبىراز جەرلەرىڭىز وزبەك-بۇقار حاندىعىنىڭ قولىندا قالار ەدى... ەلۋ جىلعا جۋىق بيلىك قۇرعان، ءومىرى جورىقتا وتكەن باتىرحان جورىق ۇستىندە دۇنيەدەن وزدى. ابىلاي - جاراتقاننىڭ قازاقتىڭ كوز جاسىنا ءيىپ بەرگەن سىيى. سول سەبەپتى دە ابىلاي حان - قازاق ەلىنىڭ تاريحي زەردەسىندە (اڭىز، اڭگىمەلەر، جىرلار، قاناتتى سوزدەر) ەڭ ايقىن تاڭبالانعان تۇلعا! ال تاريحي شىندىقتى جات ەل، سىرت كوزدىڭ كەيدە شالاعاي، كەيدە تۇسىنبەستىكپەن، كەيدە ادەيى بۇرمالاپ بەرىلگەن دەرەكتەرى بويىنشا دايەكتەۋدىڭ وتە الماعايىپ، بۇلدىر ءىس ەكەندىگىن مويىنداساق، قازاق اراسىنداعى دانىشپان، قاھارمان، حان ابىلاي جايلى ءسۇيىنىشتى قاپەرگە ىلمەۋ - مەتودولوگيالىق تۇرعىدان قاتە، ازاماتتىق تۇرعىدان ۇلت الدىنداعى ۇلكەن كۇنا بولار ەدى. سايىپقىران، ءباھادۇر حان وزىنە ءتاڭىرى ەنشىلەگەن تاعدىرىن قازاق ۇلتىنىڭ ەس جيىپ، بىرىگىپ، وركەندەۋى جولىنا باعىشتادى. سول عازاۋات جولىنا جانىن بەردى... ايتا بەرسە، اڭگىمە كوپ، ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتقا سوزىلعان قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويعان ابىلايدىڭ «شاڭدى جورىعى» تۋرالى اڭگىمە ءوز الدىنا ءبىر بولەك سالاۋات. قازاق ىشىندە «ابىلايدىڭ اسىندا شاپپاعاندا، اتاڭنىڭ باسىندا شاباسىڭ با؟» دەگەن ءسوز بار. سول ايتپاقشى، ابىلاي اتامىزعا قارسى ايتىلعان بولماس سوزگە ازداعان جاۋاپ - وسى. عىلىمي اتاقتارى بار ازاماتتاردىڭ ەسىنە تاريحتىڭ جوعارى كاسىبيلىك پەن ناقتىلىقتى، سونىمەن قاتار ۇلت تاريحى مەن تاعدىرى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى، بۇگىنگى كۇنى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن ازاماتتىق ار-ۇياتتى تالاپ ەتەتىن عىلىم ەكەنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى. قازىرگىدەي الماعايىپ ۋاقىتتا ەل ىشىندە ىرىتكى سالماي، كەرىسىنشە ۇلتتىڭ تۇتاستىعىن ۋاعىزدايتىن ىستەر جاساۋعا تىرىسقانىمىز دۇرىس بولار. ءقازىر ەڭ ءبىر قورقىنىشتى دا ءقاۋىپتى جايت - كيەنى قاستەرلەۋ، ارۋاقتى قورلاماۋ دەگەن اسىل ۇعىمدار السىرەپ بارا جاتىر. قازاق رەنجىگەندە «ەلىم - يەسىز، جەرىم - كيەسىز - دەيسىڭ بە؟!» دەيدى. حالقىمىز قانداي قيىن جاعدايلاردا كيەسىن قورلاتپاعان. سول جولدا ۇلتىمىزدىڭ قانشاما اسىل ۇلدارى مەرت بولدى... ايتپاقشى، س.وتەنيازوۆ پەن ب.قويشىبايەۆ ابىلايعا قارسى ماقالانى ءابىلقايىر حاندى كوتەرمەلەۋ ءۇشىن جازىپ ەدى عوي. بىرىنشىدەن، XXІ عاسىردىڭ باسىندا ماقالا اۆتورلارى XX عاسىردىڭ باسىنداعى قاتەلىكتەردى قايتالاپ وتىر ەكەن. ولار ءابىلقايىر مەن ابىلاي حاندار ءاز جانىبەك حاننىڭ ۇرپاقتارى دەپ كورسەتەدى. «ءاز جانىبەك» (ءازيز - اۋليە جانىبەك) دەگەن اتپەن تاريحتا قالعان باتۋدىڭ ۇرپاعى، التىن وردا حانى جانىبەك ەكەنى، ال ءابىلقايىر مەن ابىلاي - وردا ەجەننىڭ ۇرپاعى، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانىبەك حاننان تارايتىنى ەرتەدەن بەلگىلى جايت [سبورنيك ماتەريالوۆ، وتنوسياششيحسيا ك يستوريي زولوتوي وردى ۆ. تيزەنگاۋزەنا. ت.1. يزۆلەچەنيە يز سوچينەنيا ارابسكيح. سپب.، 1884]. ال ءابىلقايىر مەن ابىلايعا كەلسەك، ەكەۋى دە ءىرى تۇلعا، ەكەۋىنىڭ دە تاريحتاعى ورنى ەرەكشە. ولار ءبىر عاسىردا ءومىر سۇرسە دە، جۇلدىزدارى بولەك جاندى. ەكەۋى ەكى تاريحي كەزەڭگە قىزمەت ەتتى. ۇلى تۇلعالاردى جەكەشەلەندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اسىرەسە، ولاردىڭ ەسىمىن ساۋداعا سالىپ، الدەبىر قانشاما تەرەڭ بولعانسىسا دا، ءتۇبى جيرەنىشتى جىلتىراپ، مۇڭسىگى قولقانى قاپقان پىسىقاي قۋلىقتىڭ قۇرباندىعى ەتپەسە كەرەك ەلىن سىيلايتىن، ءوزىن سىيلايتىن ازاماتتار. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار!» دەيدى اتاڭىز قازاق. ەل تاريحىنداعى تۇتاس ءبىر كەزەڭدى - ابىلاي كەزەڭىن مانسۇقتاپ، ارۋاق قورلاپ، عايبات ايتقان جۇگەنسىزدىك تە ءىزسىز كەتپەيتىنىن ۇمىتپاڭىز، اعايىن! تاعى دا ايتامىز، «ارتىق تۋعان ابىلاي...» (ءتاتىقارا اقىن) وڭ نەمەسە تەرىس باعاعا مۇقتاج ەمەس، ويتكەنى، ول - ابىلاي حان!!! اعايىندى اتىعايەۆتار (فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى بازاربەك اتىعايەۆ، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى نۇرلان اتىعايەۆ)

جاقىندا بەرىلگەن باعا:

مارتەبە:+30(قوجا بەرگەن) ۇزدىك تەمە

بۇل ارانى باسىپ، تەمەنى دوسىڭىزعا جولداپ بەرسەڭىز، سۇحپاتتاعى ۇلەسىڭىز اۆتوموتتى قوسىلادى.

ساحارانىڭ توۆارلارى

جوعارىعا Posted: 2010-07-28 12:12 | [قابات باستىعى]

ەسىڭە ال

قولتاڭبا:پەشتەگى وت ءالى مازداپ تۇر...

مەنىڭ ماتەريالىم

دارەجە:ايدار باسقارۋشى

جىنىسى: ەر

جاۋھارلارىم: 0

جولداما:1086

ۇلەس : 104 رەت

قازىر: توردا جوقپىن

مەدالى:

مەدال تانىستىرماسى

مىسال تانىستىرۋ رەداكسيالاۋ جولداۋشىنىڭ جاۋاپتارى كوشىرۋ


	قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگىدەي ەل مەن جەرگە يە بولۋىن ابىلاي حاننىڭ ەڭبەگىنەن بولە قاراۋعا بولمايدى. بابامىزدىڭ ەڭبەگىن دۇرىس باعالاۋىمىز كەرەك!!

جەمىسىم مەنىڭ كوكتەدى،ءبىراق وسپەدى،
و، قاشان مەنەن جاستىقتىڭ وتى وشكەلى.
ءبىر كەزدە سەنىڭ ارمانىڭ بولعان ەمەس پە ەم،
ەسىڭە الشى، ەسىڭە ال دا، كەش مەنى...

جوعارىعا Posted: 2010-07-30 11:06 | 1

اقنازار

مەنىڭ ماتەريالىم

دارەجە:ۇكىلى ءۇمىت

جىنىسى: قۇپيا

جاۋھارلارىم: 0

جولداما:113

ۇلەس : 0 رەت

قازىر: توردامىن

مەدالى:

مەدال تانىستىرماسى

مىسال تانىستىرۋ رەداكسيالاۋ جولداۋشىنىڭ جاۋاپتارى كوشىرۋ


	جاۋىنگەرلىك ءومىرىن جەكپە-جەكتەن باستاپ ،50 جىل قازاق ءۇشىن كۇرەسكەن الىپ ادامدى قارالاعان وڭبايدى!

جوعارىعا Posted: 2010-08-04 14:28 | 2

	تەمە كورىلىمى ايدار كورىلىمى
قازاق ساحاراسى » تاريحىم -تاعدىرىم